Sadece krizin etkileri değil, kaçak istihdam da can sıkıyor. Tarımda istihdam edilen her 10 kişiden yaklaşık 9'u, inşaat sektöründe 10 kişiden 6'si kayıt dışı çalışıyor. İşte kayıt dışı istihdama ilişkin son rakamlar…

Dünyada yaÅŸanan küresel krizin Türkiye'de istihdama olumsuz etkilerinin yanı sıra kayıt dışı çalıştırılanlar da ekonomi yönetimini düÅŸündürüyor.
Ekonominin kayıt altına alınmasına yönelik düzenlemeleri içeren ve Gelir Ä°daresi BaÅŸkanlığı’nca hazırlanan Kayıt Dışı Ekonomi Ä°le Mücadele Stratejisi Eylem Planında (2008-2010), kayıt dışı istihdamla ilgili tespit ve deÄŸerlendirmelere de yer verildi.

Planda, ''Son dönemde küresel rekabetin artması, resmi olmayan iÅŸgücü piyasasının toplam iÅŸgücü içinde önemli oranlara ulaÅŸması, kayıt dışı istihdam sorununun büyümesini tetiklemektedir'' denildi.

Tarım ilk sırada

Plan sektörlere göre kayıt dışı istihdam oranlarını ÅŸöyle sıralıyor:

• Tarım:  yüzde 87.4
• Ä°nÅŸaat ve bayındırlık: yüzde 62.2
• Toptan ve perakende ticaret, lokanta ve oteller: yüzde 43.1
• UlaÅŸtırma, haberleÅŸme ve depolama: yüzde 39,9
• Ä°malat sanayi: yüzde 32
• Madencilik ve taÅŸ ocakçılığı: yüzde 15.8
• Elektrik, gaz ve su: yüzde 3
• Mali kurumlar, sigorta, taşınmaz mallara ait iÅŸler: yüzde 19.6
• Toplum hizmetleri, sosyal ve kiÅŸisel hizmetler: yüzde 17.9

Ä°nÅŸaat ve bayındırlık istihdam yükünü çekiyor

Bu ÅŸekilde Türkiye'de tarımda çalışan her 10 kiÅŸiden 9'u, inÅŸaat ve bayındırlık sektöründe her 10 kiÅŸiden 6'sı, ticari iÅŸletmeler, lokanta ve oteller ile ulaÅŸtırma, haberleÅŸme ve depolama iÅŸlerinde istihdam edilen her 10 kiÅŸiden 4'ü, imalat sanayinde ise 3'ü kayıt dışı istihdam ediliyor.

Ücret üzerindeki vergi ve prim yükü ağır

Kayıt dışı istihdamın üç ÅŸekilde ortaya çıktığı belirtilen planda, bunlar ''Ä°ÅŸçinin hiçbir ÅŸekilde resmi kayıtlarda yer almaması, resmi kayıtlarda sigortalı olarak görünmekle birlikte prim ödeme gün sayısının düÅŸük gösterilmesi ve iÅŸçinin elde ettiÄŸi gelirin resmi kayıtlara yansımaması'' olarak sıralandı.

Planda, kayıt dışı istihdamı ortaya çıkaran nedenler anlatılırken de, öncelikle ücretten yapılan sigorta primi, vergi gibi kesintilerin iÅŸverenler için büyük bir yük oluÅŸturduÄŸu vurgulandı.

Ä°ÅŸveren üzerine düÅŸeni yapmıyor!

Bununla birlikte kanunların esasen iÅŸçiyi yükümlü tuttuÄŸu fakat ödenmesinde iÅŸvereni sorumlu saydığı bazı yükümlülüklerin iÅŸveren tarafından yerine getirilmemesine sebep olduÄŸu belirtilen planda, ÅŸu deÄŸerlendirmede bulunuldu:

• Ä°stihdam üzerindeki vergisel yüklerin ağırlığı, istihdamın kısmen veya tamamen kayıt dışına kaymasına yol açıyor.

• Brüt gelir ile net gelir arasındaki makas açıldıkça, kayıt dışı istihdamın cazibesi artıyor.

• Ülkemizde istihdam üzerindeki vergi makası, toplamda yüzde 42.7.

• Kayıt dışılığı teÅŸvik eden yapının deÄŸiÅŸtirilmesi için istihdam üzerindeki vergi ve sosyal güvenlik yükünün azaltılması gerekiyor.

• Vergi makasının büyüklüÄŸü, gelir vergisi oranının yüksekliÄŸinden çok sosyal güvenlik katkı paylarının yüksekliÄŸinden kaynaklanıyor.

• Çalışanların iÅŸ hayatında karşılaÅŸabilecekleri çeÅŸitli risk ve olumsuzluklarda, sosyal güvenlik bilincinin tam olarak yerleÅŸmemiÅŸ olması önemli etkenlerden biri.

KOBÄ°'ler neden kaçak iÅŸçi çalıştırıyor?

Ä°ÅŸveren üzerindeki mali yükümlülüklerin etkisini özellikle küçük iÅŸletmelerde daha fazla hissettirdiÄŸine de dikkat çekilen plana göre, KOBÄ°'ler istihdamın yüzde 45'ini karşılıyor. Planda, “Küçük iÅŸletmeler, çeÅŸitli vergi yasalarının yanı sıra BaÄŸ-Kur, SSK, Belediye Yasası, Çevre Kanunu ve benzeri mevzuatın getirdiÄŸi yükümlülükleri yerine getirmek için hem zaman, hem de para harcamak zorundadırlar. Bu durum zaten finansman sıkıntısı içinde bulunan KOBÄ°'leri daha da zora sokmakta ve bu tür iÅŸletmeleri kaçak iÅŸçi çalıştırmaya teÅŸvik etmektedir'' açıklaması yer alıyor.

Türkiye ve diÄŸer ülkelerde durum

Eylem Planı’nda, Ekonomik Ä°ÅŸbirliÄŸi ve Kalkınma TeÅŸkilatı’nın çeÅŸitli ülkelerdeki gelir vergisi, iÅŸçi ve iÅŸveren sosyal güvenlik kesintisi ile toplam vergi makası verileri de yer aldı.

Buna göre, Türkiye'de yüzde 12.6 olan ücret üzerindeki ortalama gelir vergisi kesintisi, Yunanistan'da yüzde 7.9, Polonya'da yüzde 5.4, Meksika'da yüzde 3.4, Ä°spanya'da yüzde 10.8, ABD'de yüzde 15.7, Japonya'da yüzde 7.2, Fransa'da ise yüzde 9.9.

Ä°stihdam maliyeti

Çalışanların net ücretleri ile çalışanları istihdam etmenin maliyeti arasındaki farkı ifade eden vergi makası ise Türkiye'de yüzde 42.7 olarak belirleniyor. Söz konusu oran, Yunanistan'da yüzde 42.3, Meksika'da yüzde 15,3, Ä°spanya'da yüzde 38,9, ABD'de yüzde 30, Fransa'da da yüzde 49,2 düzeyinde bulunuyor.

ÇeÅŸitli ülkelerin gelir vergisi ve toplam vergi makası oranları ÅŸöyle:

(*) Çalışanların net ücretleri ile çalışanları istihdam etmenin maliyeti arasındaki farkı anlatır. Gelir vergisi ile çalışan ve iÅŸverenlerin sosyal sigorta katkılarından oluÅŸuyor.

(Kaynak: A.A.)