Çalışanların kriz döneminde maaş zammı alıp almayacağı henüz netleşmedi. Ancak araştırmalar bir iyi, bir de kötü senaryo ortaya koyuyor. İşverenin ise çalışanlardan bir beklentisi var: “Lütfen bu yıl zam istemeyin!”

İŞ’TE İNSAN-28.12.08
Onur UYSAL
onur.uysal@sabah.com.tr

Yaklaşan yeni yılla birlikte çalışanların en çok konuştukları konu da doğal olarak maaş zamları. 2009’da maaş zamlarının akıbeti konusunda tahminler çeşitli. Krizle birlikte ortaya çıkan karamsar tablonun etkisiyle çalışanların önceliği, işini korumak olsa da herkesin kafasında “Acaba zam alacak mıyım, alırsam oran yüzde kaç olur” düşüncesi var. İşverenin de bu konuda kafası oldukça karışık aslında. Araştırmalar işverenin de, krizin yarattığı baskı yüzünden sağlıklı bir yol haritası izlemekte zorlandığını ortaya koyuyor.

İyi ve kötü senaryo

İnsan kaynakları ve danışmanlık şirketi Prometheus’un yaptığı “2009’a girerken ücretler” araştırmasına göre şirketlerin biri iyi bir de kötü senaryosu bulunuyor. Son beş yıldır düşüş eğiliminde olan enflasyon nedeniyle yaygın olarak kullanılan “yılda bir kez zam yapma” politikası, bu yıl kriz nedeniyle değişebilir.

Genel ve iyimser beklenti ise ocak ayında yüzde 4–5 oranında zam yapıp, yıl ortasında rakamların bir kez daha gözden geçirilmesini öngörüyor. Nedeni ise 2009’un ikinci yarısının daha olumlu geçeceği yönündeki tahminler. Bu nedenle 2009 Haziran’ından sonra piyasalardaki hareketliliğe bağlı olarak ücret zamlarının yıllık enflasyon oranını yakalayacak şekilde yapılacağı düşünülüyor. Araştırmaya katılan şirketlerin yüzde 30’u çalışanlarına bu yıl yüzde 4 ila 5, yüzde 10’u ise yüzde 9 ila 10 arasında zam yapacağını söylüyor. Her iki şirketten biri ise hiç zam yapmayacağını açıklarken, yüzde 12’si ise maaşlarda yüzde 5-25 arasında indirime gideceğini söylüyor.

Şirketlerin yeni yılda maaş zamlarına ilişkin farklı uygulamaları ve belirsizlik, araştırmalara da yansımış durumda. Global danışmanlık şirketi Hay Group, maaş zamlarına dair yaptıkları araştırma ile ilgili, bu yıl şirketlerden sağlıklı bilgi alamadığı ve birçok firmanın belirsizlik nedeniyle zam oranlarını henüz netleştiremediği gerekçesiyle açıklama yapmak istemedi. 

İşveren karar vermekte zorlanıyor

Bu yıl maaş zamları konusunda yeterince araştırma yapılmamış olmasının nedeni işverenin kararsızlığı olarak gösteriliyor. Gaziantep’te faaliyet gösteren binlerce çalışanı olan Naksan Holding’in Yönetim Kurulu Üyesi Taner Nakıboğlu’nun şu sözlerinden kararsız olduğunu anlamak mümkün: “Eğer işler kötüye giderse, 2009’un ilk iki ayında kapasiteyi düşürüp çalışanlarımızı izne gönderebiliriz. Gaziantep ve civarında ücretlerde genel bir düşüş yaşanırsa biz de çalışanlarımızla anlaşarak geçtiğimiz yıla göre daha düşük bir zam yapabiliriz. Zamlar konusunda henüz net bir çalışma yapmadık, genel havayı kokluyoruz. Şimdilik ‘Ne zam yapmayacağız ne de gözümüz kapalı yaparız’ diyoruz!”

Sony İnsan Kaynakları Direktörü Mustafa Gülser ise henüz netleşmeyen zam oranlarıyla ilgili durumu değerlendirmesi yaptıklarını söylüyor. Gülser “Maaşlarda indirim düşünmüyoruz. Ancak çeşitli senaryolarımız var. Düşüncemiz, enflasyon oranında zam yapmak” diyor. Benzer bir durum ilaç sektörünün önemli oyuncularında Pfizer’de de mevcut. Pfizer İK Stratejileri ve Organizasyonel Gelişim Müdürü Hande Eskinazi “Nisan ayında genel duruma bakıp karar vereceğiz. Maaşlarda indirim düşünmüyoruz ancak koşullar çok kötüye giderse alternatif senaryolar geliştiririz” ifadesini kullanıyor.

Sağlık sektöründen Memorial Sağlık Grubu Genel Müdürü Uğur Genç de maaş indiriminin gündemlerinde olmadığını, cüzi de olsa maaşlara zam yapacaklarını söylüyor.

Elemanlar dağıtılacak

Perakende sektörü oyuncularından ayakkabı firması Hotiç’in Yönetim Kurulu Başkanı Mehmet Hotiç ise 2009’un ilk altı ayında zam yapmayacaklarını söylüyor. Yeni dönemde eleman alımı yapmayacaklarını belirten Hotiç’in krize karşı bir diğer önlemi de AVM’lerde bulunan mağazalarda çalışma saatlerini düşürmek. Ancak bu durumun ücretlere yansımayacağını söyleyen Mehmet Hotiç, yeni açacakları mağazalara mevcut çalışanlarını yönlendireceklerini söylüyor. Bu da çalışan başına düşen iş yükünün artacağı anlamına geliyor.

Benzer bir uygulama Finansbank’ın da gündeminde. Genel Müdür Yardımcısı Murat Bayburtluoğlu, henüz oranı belli olmasa da zammın gündemlerinde olduğunu söylüyor ve ekliyor: “Yeni açacağımız şubeler için eleman almayacağız. Çalışanlarımızı farklı şubelere dağıtarak elimizdeki kadroyu en iyi şekilde kullanacağız.

Teknoloji perakendecisi Darty ise oran bildirmese de bu yıl zam yapacağını açıklayan ender şirketlerden. Darty Türkiye CEO’su Nedim Esgin “Maaşlarda indirim yapmamız söz konusu değil. Gündemimizde zam var. Ancak iş başvurusunda bulunan bazı adayların, daha önce çalıştıkları perakende zincirlerinde maaşlarının ya da primlerinin düşürüldüğüne şahit oluyoruz” diyor.  

Maaşta indirim gündemde

Şu sıralar en çok konuşulan konu maaş zamları olsa da yönetim kurulu toplantılarında maaş indiriminin de önemli bir seçenek olarak ele alındığı biliniyor. Zira Koç Holding CEO’su Bülent Bulgurlu’nun “Yöneticilerimizden maaşlarımızı düşürün talepleri geliyor” açıklaması da dikkatleri bu yöne çekmişti. Kütahya Porselen Genel Müdürü Rüştü Düver de bu konuda sendikadan jest bekliyor: “Sendikalardan gelen öneriyle ücret artışı yapıyoruz. Gündemimizde 2009 yılı için çalışanlarımızın ücretlerine zam yapmak var. Ama sendika bir jest yapar ve ‘piyasanın durumunu biliyoruz bu dönem toplu sözleşmeyi bir yıl uzatalım, zammı uygulamayalım’ derse kabul ederiz.”
Hatta birçok şirketin düşüncesini çalışanlarına duyurduğu da gelen haberler arasında.

Synovate Türkiye Yönetim Kurulu Başkanı Temel Aksoy, “Maaş indirimi göz ardı edilmeyecek bir seçenek” diyor ve ekliyor: “Normal zamanlarda hiç gündeme gelmeyecek bir seçenek olan maaş indirimi krizle birlikte bir alternatif oldu. Bence işverenle-işçi karşılıklı anlaşarak bu süreçte maaş indirimini değerlendirebilirler. Zira indirim, işsiz kalmaktan iyi bir seçenek!”

Yan haklar da kısılacak

Prometheus’un her yıl yaptığı ücret araştırmasından çıkan sonuçlar yukarıdaki iyimser tablonun yanı sıra bir de kötümser senaryo içeriyor. İlk etapta tensikatı bir çözüm olarak görmeyen pek çok şirket, idari giderlerini kısarak tasarrufa yönelme eğiliminde. Şirket yönetimlerinin gözüne, başlıca tasarruf kalemi olarak da maaşlar çarpıyor. 300 şirketin katıldığı “2009’da Ücretler Araştırması” sonuçlarına göre bu yıl iki şirketten biri çalışanlarına zam vermeyecek. Üstelik maaşlarda yüzde 5 ila 25 arasında düşüş öngören şirketler de var. Araştırmaya katılan 300 şirketin yüzde 12’si bu yıl çalışan maaşlarında indirime gideceğini belirtiyor. Üstelik kesinti yalnızca maaşlarla sınırlı kalmıyor. Araştırmaya göre yan haklarda da genel bir ‘kısıntı’ gündemde.

Prometheus Danışmanlık Genel Müdürü Yücel Atış, yönetici pozisyonlarına sunulan özel araç sayısında azalma yaşandığına işaret ediyor. Son yıllarda daha fazla talep edilen bir yan hak olan özel sağlık sigortasının da şirketlerin gündeminden çıkabileceğine işaret ediyor. Atış, maliyetlerin düşürülmesi amacıyla 2009’da poliçelerin iptal edilebileceğini ya da kapsamının daraltılacağını belirtiyor.

Araştırmanın dikkat çektiği bir diğer nokta ise kademeler arasındaki ücret farkı. 2007’de bir yöneticinin altındaki elemanla arasındaki ücret farkı, en fazla yüzde 125 iken bu oranın 2009’da en fazla yüzde 75’e düşeceği tahmin ediliyor. Yani yönetici ve çalışan arasındaki makas 2009’da iyice daralacak.

Adamına göre zam

Bu dönemde insan kaynakları açısından can sıkıcı bir nokta ise kalifiye elemanı elde tutma veya şirkete kazandırma zorluklarının nasıl aşılacağı konusu. Human Resources Management Kurucu Ortağı Aylin Nazlıaka, yüzde 2’lik büyüme oranı hedeflenen 2009 yılında, krizi başarıyla yöneten şirketlerin nitelikli çalışanını kaybetmemek için “kişiye özel” ücret artışları yapacağını öne sürüyor. Bu da, kilit pozisyonlardaki çalışanların diğerlerinden daha yüksek ücret alacağı anlamına geliyor. Yeni dönemin insan kaynakları uygulamalarında ücret politikası “performansa” göre yeniden şekillenecek gibi görünüyor.

İşe alım yaklaşımı değişti

                                     Nisan 2008(%)       Ekim 2008(%)

Yeni eleman almak          64                        21
Eleman çıkartmak            6                          4
Değişiklik yapmamak       30                        75 

Kaynak: Mercer