Türkiye’de yasal olarak ilk kez 1923’te "İşçi Bayramı" ilan edilen 1 Mayıs, yıllardan sonra ''Emek ve Dayanışma Günü'' adıyla yeniden yasallaşarak resmi tatil ilan edildi…

1 Mayıs 2009

Türkiye’de ilk kez 1923’te resmi olarak kutlanan 1 Mayıs İşçi Bayramı, 22 Nisan 2009’da TBMM’de kabul edilen yasa ile ''Emek ve Dayanışma Günü'' adıyla resmi tatil ilan edildi. 1 Mayıs dünyada Türkiye de dahil toplam 136 ülkede resmi tatil olarak kutlanıyor. Peki, 1 Mayıs ne anlama geliyor ve neden kutlanıyor?

Fikir Avustralyalı işçilerden

Sekiz saatlik iş gününü, işçilere ait bir bayram günü olarak kullanma fikri ilk kez Avustralya’da doğdu. Avustralyalı işçiler 1856’da gösteriler yaparak, toplantı ve eğlenceler düzenleyerek, bir günlük iş bırakma kararı aldılar. Bu kutlamanın yapılacağı gün olarak da 21 Nisan tarihi saptandı. Aslında işçiler bu kararı, yalnızca 1856’da uygulamaya niyetlenmişlerdi. Ancak bu ilk kutlamanın işçi kitleleri üzerinde çok büyük etkisi oldu. Onları canlandırıp yeni bir heyecana yol açtı ve bu kutlamanın her yıl tekrarlanmasına karar verildi. Böylece düşünce hızla benimsendi ve Avustralya’dan diğer ülkelere yayılmaya başladı.

Amerikalılardan “Evrensel iş bırakma günü”

Avustralyalı işçilerin bu eylemini ilk izleyen ülke ise Amerika oldu. 1886’da 1 Mayıs’ın evrensel bir iş bırakma günü olmasına karar verdiler. 1 Mayıs’ta 200 bin Amerikalı iş bıraktı ve 8 saatlik işgünü talebinde bulundu. Daha sonra uygulanan polisiye ve yasal baskılarla, işçilerin bu ölçekte bir gösteriyi tekrarlaması birkaç yıl engellendi. Ancak 1888’de bu yönde alınan bir karar doğrultusunda bir sonraki gösteri l Mayıs 1890’da yapıldı.

Avrupa ve uluslararası proletarya günü

Tüm bunlar yapılırken Avrupa’daki işçi hareketi de güçlendi ve canlandı. Bu hareketin en güçlü ifadesi, 1889’da toplanan Uluslararası İşçiler Kongresi oldu. 400 delegenin katıldığı bu kongrede, sekiz saatlik işgünü talebinin en başta yer alması gerektiği yolunda karar alındı. Bunun üzerine Fransız sendikalarının temsilcisi, Bordeaux’lu işçi Lavigne, bu talebin tüm ülkelerde evrensel bir iş bırakma ile dile getirilmesini teklif etti. Amerikan işçilerinin temsilcisi yoldaşlarının l Mayıs 1890’da grev yapılması yolunda aldığı karara dikkat çekti ve kongre bu tarihte uluslararası bir proletarya gününün kutlanmasına karar verdi. İlk 1 Mayıs’ta sekiz saatlik işgününün uygulanması talep edildi. Ama bu hedefe ulaşıldıktan sonra da, 1 Mayıs işçilerin taleplerini dile getirdiği bir gün olarak kutlanmaya devam etti.

Türkiye’de 1 Mayıs’ın tarihçesi

• Osmanlı döneminde işçi örgütlenmesinin en gelişmiş olduğu yer Selanik'ti ve 1911 yılında burada tütün, liman ve pamuk işçileri, 1 Mayıs gösterisi düzenleyerek bu günü kutladılar.

• 1912 yılında İstanbul`da ilk defa 1 Mayıs kutlaması gerçekleşti.

• 1923 yılında 1 Mayıs günü yasal olarak "İşçi Bayramı" ilan edildi.

• 1924`te hükümet kitlesel 1 Mayıs kutlamalarını yasakladı.

• 1925`te çıkan Takrir-i Sükun Yasası, İşçi Bayramı’nı kutlamayı yasakladı ve uzun yıllar bu yasak geçerliliğini korudu.

• 1935 yılında 1 Mayıs`a "Bahar ve Çiçek Bayramı" adı verildi ve ücretsiz tatil günü ilan edildi.

• 1976 yılında uzun yıllar sonra ilk defa geniş katılımlı 1 Mayıs kutlaması Taksim`de Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu`nun organizasyonu altında gerçekleşti.

• 1977 yılında İstanbul Taksim Meydanı'nda yaklaşık 500 bin kişiyle en geniş katılımlı 1 Mayıs toplantısı düzenlendi. Ancak, göstericilerin üzerine ateş açıldı ve göstericilerden 34'ü, yaralanarak ve üstlerine açılan ateş sonucu çıkan izdihamda ezilerek öldü. 1977 yılının 1 Mayıs günü tarihe ‘Kanlı 1 Mayıs’ olarak geçti. 1978'de yüz binlerce kişi tarafından Taksim Meydanı'nda kutlandı.

• 1979’da Sıkıyönetim Komutanlığı İstanbul’da miting yapılmasına izin vermedi, sokağa çıkma yasağı ilan etti. Buna rağmen İstanbul sokaklarında yüz binlere ulaşan rakamlarla korsan 1 Mayıs kutlandı.

• 1981’de Milli Güvenlik Konseyi 1 Mayıs`ı resmi tatil günü olmaktan çıkardı.

• 1996`da Taksim Meydanı'nın yasaklı olduğu gerekçesiyle Kadıköy’de düzenlenen 1 Mayıs kutlamalarına yaklaşık 150 bin kişi katıldı. Eylemin ilk dakikalarında polisin göstericilere açtığı ateş sonucu üç kişi hayatını kaybedince, Kadıköy`de büyük bir kitlesel isyan gerçekleşti. Bu olaydan sonra Kadıköy 2005 yılına kadar 1 Mayıs kutlamalarına yasaklı kaldı.

• 2006 yılında en geniş katılımın yaşandığı ilçe Kadıköy oldu. Çeşitli sendikalar ve gruplar saat 12:00 sularında Rıhtım Caddesi`ne yürüdü. Düzenlenen miting sonrası gruplar dağıldı.

• 2007 yılında 1 Mayıs'ı tekrar Taksim'de kutlayarak aynı zamanda 1977'de olan olayları anmak isteyen grupları polis silah, biber gazı, gaz bombası kullanarak durdurmaya çalıştı. 100'den fazla kişi yaralandı. Kimi kaynaklara göre 580, kimilerine göre ise 700'e yakın gözaltı gerçekleşti.

• 2008 Nisan'ında, 1 Mayıs'ın "Emek ve Dayanışma Günü" olarak kutlanması kabul edildi. Aynı yıl sendikaların hükümetle 1 Mayıs'ı Taksim'de kutlama konusunda uzlaşamaması sonucunda sendikaların Taksim'e yürüme kararı alması çeşitli olaylara neden oldu.

• 2009 Nisan'ında Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne verilen önergeden sonra 1981'den sonra tekrar resmi bayram olarak kabul edildi.

1 Mayıs’ın tatil olduğu ülkeler

1 Mayıs'ı resmi tatil olarak kutlayan ülkeler arasında İngiltere, Fransa, Almanya, İtalya, Hollanda gibi Avrupa ülkelerinin yanı sıra Uganda, Somali, Kenya, Zambia, Çad gibi Afrika ülkeleri de bulunuyor. ABD’de de 1 Mayıs'ın resmi tatil olduğu ülkeler arasında. Bazı ülkelerde 1 Mayıs nedeniyle bir günden fazla resmi tatil yapılıyor.

•    Avrupa: Almanya, Andora, Arnavutluk, Avusturya, Belçika, Bolerus, Bosna Hersek, Bulgaristan, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Estonya, Finlandiya, Fransa, Hırvatistan, Hollanda, İngiltere, İrlanda, İspanya, İsveç, İsviçre, İtalya, İzlanda, Karadağ, Letonya, Liechtenstein, Litvanya, Luksemburg, Macaristan, Makedonya, Malta, Moldova, Monaco, Norveç, Polonya, Portekiz, Romanya, Rusya, San Marino, Sırbistan, Slovakya, Slovenya, Türkiye, Ukrayna, Yunanistan. (Toplam: 43)
 
•    Asya: Ermenistan, Bahreyn, Bangladeş, Kamboçya, Çin, Doğu Timor, Hong Kong, Hindistan, Endenozya, Irak, Filistin, Kazakistan, Kırgızistan, Laos, Lübnan, Malezya, Myanmar (Burma), Nepal, Kuzey Kore, Pakistan, Filistin, Filipinler, Singapur, Güney Kore, Sri Lanka, Suriye, Tayvan, Vietnam, Yemen, Japonya. (Toplam: 30)
 
•    Amerika: Arjantin, Bolivya, Şili, Kolombiya, Ekvator, Guyana, Paraguay, Peru, Surinam, Uruguay, Venezüella, Küba, Belize, Costa Rika, El Salvador, Meksika, Honduras, Nikaragua, Panama, ABD, Kanada. (Toplam: 21)
 
•    Afrika: Cezayir, Angola, Benin, Botswana, Burkina Faso, Burundi, Çad, Kongo, Mısır, Eritre, Etiyopya, Gabon, Gambia, Gana, Kenya, Lesato, Madagaskar, Malawi, Mali, Marutanya, Fas, Mozambik, Namibya, Nijer, Nijerya, Raunda, Senegal, Somali, Güney Afrika, Swaziland, Tanzanya, Togo, Tunus, Uganda, Batı Sahra, Zambia, Zimbabwe. (Toplam: 38)  
 
•    Okyanusya: Avustralya, Yeni Zelanda, Vanatu. (Toplam: 3)   


(ANKA, Wikipedia ve A.A.’dan derlenmiştir)